BELÇİKA’DA İSLAM’IN TANINMASI, DEVLET–DİN İLİŞKİLERİ VE MÜSLÜMANLARIN DEMOKRATİK TEMSİLİ GÜNDEME TAŞINDI

Belçika Müslümanları Temsil Kurumu (EMB) Başkanı Mehmet Üstün, Saraybosna’da düzenlenen konferansta söz alarak Belçika’da İslam’ın hukuki statüsü, devlet ile dinî kurumlar arasındaki ilişkiler ve Müslüman toplumun demokratik temsili üzerine önemli değerlendirmelerde bulundu.

“TANINMA, FİNANSMAN VE DEMOKRATİK MEŞRUİYET AYNI ŞEY DEĞİLDİR”

Konuşmasında Belçika’da İslam’ın 1974 yılında hukuken tanınmasının tarihsel önemine dikkat çeken Üstün, dinî tanınma ile Müslümanları temsil edecek kurumun meşruiyetinin birbirinden ayrı değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.

Üstün, temel meselenin artık yalnızca İslam’ın tanınıp tanınmadığı olmadığını belirterek, Belçika’daki Müslümanların kim tarafından ve hangi demokratik esaslara göre temsil edileceği sorusunun öne çıktığını ifade etti.

BELÇİKA MODELİ VE DİNÎ ÖZERKLİK

Belçika Anayasası’nın 19, 21 ve 181’inci maddelerine değinen Üstün, din ve vicdan özgürlüğünün, dinî kurumların özerkliğinin ve tanınmış dinlerin finansmanına ilişkin anayasal çerçevenin önemini anlattı.

Devletin tanınmış dinlerle kurumsal ilişkiler kurabileceğini ve belirli dinî hizmetleri finanse edebileceğini belirten Üstün, bu ilişkinin dinî toplulukların kendi iç işleyişlerine sınırsız müdahale anlamına gelmediğini dile getirdi.

1974’TEN BUGÜNE UZANAN KURUMSAL YAPI

Üstün, 19 Temmuz 1974’te İslam’ın Belçika’da hukuken tanınmasının ardından eğitimden camilere, imam hizmetlerinden cezaevlerindeki dinî rehberliğe kadar çeşitli kurumsal yapıların geliştiğini anlattı.

Konuşmasında paylaştığı verilere göre Belçika’da yaklaşık 2 bin İslam dini öğretmeni, 109 tanınmış cami, bu camilerde görev yapan yaklaşık 112 imam ve cezaevlerinde yaklaşık 40 İslami dinî rehberlik görevlisi bulunuyor. Üstün, bu yapıların kamu hizmetleri ve finansman mekanizmalarıyla ilişkisine de dikkat çekti.

EMB’NİN TARİHİ VE TEMSİL TARTIŞMALARI

Müslümanların Belçika devleti nezdindeki temsilinin tarihsel gelişimini de ele alan Üstün, 1978’den itibaren şekillenen kurumsal süreci, 1990 ve 1993 yıllarındaki geçiş yapılarını, 1998’de EMB’nin oluşturulmasını ve 1999’da temsil organı olarak tanınmasını hatırlattı.

2014 yılında temsil modelinde yapılan değişikliklere değinen Üstün, camilerin ve yerel İslami toplulukların temsil mekanizmasındaki rolünü öne çıkardı.

EMB’nin tanınmasının 29 Eylül 2022’de geri çekilmesi konusuna da açıklık getiren Üstün, bu kararın İslam’ın hukuki tanınmasının sona ermesi anlamına gelmediğini vurguladı. Üstün, 2023’te Belçika Müslümanlar Konseyi’nin (CMB/MRB) geçici temsil organı olarak tanınmasının ardından kalıcı temsil modelinin nasıl oluşturulacağı sorusunun önemini koruduğunu belirtti.

“TEMSİL YUKARIDAN AŞAĞIYA DEĞİL, AŞAĞIDAN YUKARIYA OLUŞMALI”

Mehmet Üstün’ün konuşmasında öne çıkan başlıklardan biri, Müslüman toplumun temsilcilerini kendi iradesiyle belirlemesi gerektiği yönündeki görüşü oldu.

Üstün, camilerin yalnızca ibadet mekânları olmadığını, aynı zamanda Müslüman toplumun yerel ve kurumsal yapıları olduğunu ifade etti. Demokratik temsilin camilerden başlayarak yerel ve ulusal düzeyde şekillenmesi gerektiğini savundu.

2014 sürecinde yaklaşık 300 camiden 292’sinin seçim sürecine katıldığını belirten Üstün, temsil mekanizmasının toplumun tabanından başlayarak genel kurula ve yönetim organına uzanması gerektiğini dile getirdi.

DEMOKRATİK TEMSİL İÇİN ALTI TEMEL İLKE

Üstün, Müslümanları temsil edecek bir yapının demokratik meşruiyet kazanabilmesi için altı temel ilkeye dikkat çekti:

SEÇİM: Temsilciler gerçek ve demokratik bir seçim mekanizmasıyla belirlenmeli.

ŞEFFAFLIK: Oy kullanma, adaylık ve temsil oranlarına ilişkin kurallar açık olmalı.

ÇOĞULCULUK: Farklı camiler, federasyonlar, mezhepler ve gelenekler temsil sisteminde yer bulmalı.

EŞİTLİK: Büyük veya küçük hiçbir yapı keyfî biçimde dışlanmamalı.

HESAP VEREBİLİRLİK: Temsilciler, kendilerini seçen topluma karşı sorumluluk taşımalı.

DİNÎ ÖZERKLİK: Devlet, dinî toplulukların iç yapılanmasını belirleyen makam hâline gelmemeli.

Üstün’e göre devletin mali denetim, hukuka uygunluk ve kamu düzeni konularındaki sorumlulukları ile Müslüman toplumun kendi temsilcisini belirleme hakkı birbirinden ayrılmalı.

BELÇİKA İÇİN BEŞ AŞAMALI TEMSİL MODELİ

Konuşmasında sürdürülebilir bir temsil modeli de öneren Üstün, sürecin beş aşamada şekillenebileceğini ifade etti.

İlk aşamada tanınmış ve tanınma sürecindeki camiler, yerel Müslüman topluluklar ve ilgili federasyonlar açık bir sistem içinde sürece dahil edilmeli. Ardından camiler temsilcilerini seçmeli; seçilen temsilciler bölgesel ve ulusal düzeyde bir genel kurul oluşturmalı. Genel kurul, temsil organının yönetimini belirlemeli. Son aşamada ise devlet, demokratik süreç sonucunda ortaya çıkan temsil organını hukuken tanıyarak kurumsal muhataplık kurmalı.

“DEMOKRATİK MEŞRUİYETİN KAYNAĞI TOPLUMUN İRADESİDİR”

Mehmet Üstün, konuşmasının sonuç bölümünde Belçika’da İslam’ın hukuki ve kurumsal bir gerçeklik hâline geldiğini, bugün asıl tartışmanın Müslüman toplumun kim tarafından temsil edileceği ve bu temsil yetkisinin nereden alınacağı olduğunu vurguladı.

Üstün, devletin görevinin Müslüman toplumun demokratik iradesinin yerine geçmek değil, özgür, şeffaf, çoğulcu ve demokratik bir temsil mekanizmasının oluşmasına imkân sağlamak olduğunu ifade etti.

Konuşmasını şu sözlerle tamamladı:

“Tanınma demokratik meşruiyet değildir. Finansman demokratik meşruiyet değildir. Devletle görüşebilmek demokratik meşruiyet değildir. Demokratik meşruiyetin kaynağı toplumun iradesidir. Devlet Müslümanların yerine Müslümanları temsil etmemelidir. Devlet, Müslümanların kendi seçtiği temsilcilerle konuşmalıdır.”

Saraybosna’da dile getirilen bu değerlendirmeler, Avrupa’daki Müslüman kuruluşların iş birliği, dinî özerklik ve demokratik temsil konularını yeniden gündeme taşıdı. Üstün’ün konuşması, Belçika örneği üzerinden Müslüman toplumun kendi temsil mekanizmasını hangi ilkeler doğrultusunda oluşturması gerektiğine ilişkin kapsamlı bir tartışma çerçevesi sundu.